Commissie AZ&F 12 oktober
Een nieuwe woonwijk begint niet bij de eerste steen. Lang voordat de eerste woning wordt gebouwd, zijn er plannen gemaakt en kosten gemaakt. Grond moet worden ontwikkeld, een gebied moet bouw- en woonrijp worden gemaakt en er zijn investeringen nodig in bijvoorbeeld wegen, groen en riolering. Daar kunnen later inkomsten tegenover staan wanneer grond wordt verkocht. Soms verdient de gemeente uiteindelijk geld aan zo’n ontwikkeling, terwijl een ander gebied juist geld kost. En omdat tussen het eerste plan en de afronding van een gebied vele jaren kunnen zitten, is het voor de gemeenteraad belangrijk om te kunnen volgen wat er in die tussenliggende periode financieel gebeurt.
Dat was maandagavond 12 oktober het centrale onderwerp tijdens de vergadering van de Commissie Algemene Zaken en Financiën, die ik als voorzitter mocht leiden. Deloitte nam de commissie mee in de wereld van de grondexploitaties, meestal afgekort tot GREXen. Het is misschien niet het eerste onderwerp waarvan je denkt: daar ga ik eens lekker voor zitten. Toch gaat achter die technische term een heel concreet deel van Barendrecht schuil. Het gaat over de financiële kant van woningbouw en gebiedsontwikkeling en uiteindelijk dus ook over de vraag wat we met onze gemeente willen, wat dat kost en welke financiële risico’s we daarbij nemen.
Wanneer de gemeente zelf grond ontwikkelt, worden gedurende meerdere jaren kosten gemaakt. Naast het bouw- en woonrijp maken van een gebied gaat het bijvoorbeeld om plankosten en rente. Tegelijkertijd ontstaan inkomsten wanneer grond wordt verkocht. Die kosten en opbrengsten vallen alleen zelden netjes in hetzelfde jaar. Een ontwikkeling kan tien jaar of zelfs langer duren. De gemeente kan daardoor al veel geld in een gebied hebben geïnvesteerd terwijl een deel van de opbrengsten pas jaren later wordt ontvangen.
Op de gemeentelijke balans zie je dat onder andere terug als ‘onderhanden werk’. Eind 2025 ging het bij de Barendrechtse grondexploitaties om ongeveer €14,3 miljoen. Dat betekent niet dat dit bedrag verloren is. Het laat zien welk bedrag op dat moment per saldo in de lopende grondexploitaties zat en via de verdere ontwikkeling en verkoop van grond moet worden terugverdiend. Juist omdat het om zulke bedragen en lange looptijden gaat, gelden er strikte regels voor de manier waarop gemeenten met verwachte winsten en verliezen moeten omgaan.
Daar zit een interessant verschil in. Als bij een grondexploitatie winst wordt verwacht, mag een gemeente niet alvast de volledige toekomstige winst inboeken. Die winst wordt voorzichtig en stapsgewijs verantwoord naarmate een project daadwerkelijk vordert. Bij een verwacht verlies werkt het andersom. Zodra duidelijk wordt dat een grondexploitatie naar verwachting met een tekort zal eindigen, moet daarmee financieel rekening worden gehouden en moet daarvoor dekking aanwezig zijn, ook wanneer het project zelf nog jaren doorloopt. De systematiek is dus bewust voorzichtig: toekomstige winst niet te vroeg meetellen, maar een voorzienbaar verlies ook niet voor je uitschuiven.
Deloitte koppelde die uitleg vervolgens aan de Barendrechtse praktijk. Zo kwam de Vrouwenpolder uitgebreid aan bod. Over 2025 is bij de actieve grondexploitaties per saldo ongeveer €2,8 miljoen positief resultaat verwerkt, waarbij de winstneming op de Vrouwenpolder een belangrijke rol speelde. Voor de Vrouwenpolder wordt daarnaast voor 2026 nog een winstneming van ongeveer €1,6 miljoen verwacht.
Wie vervolgens alleen naar die winst kijkt, mist echter een belangrijk deel van het financiële verhaal. Er zijn namelijk ook Barendrechtse grondexploitaties waarvoor tekorten worden verwacht. Voor dergelijke verwachte verliezen worden voorzieningen getroffen. Bedrijventerrein Oost kwam tijdens de presentatie nadrukkelijk aan bod als een ontwikkeling waar een aanzienlijk verwacht tekort tegenover de boekwaarde staat. De ene gebiedsontwikkeling kan dus geld opleveren, terwijl bij een andere ontwikkeling rekening moet worden gehouden met een tekort. Pas wanneer je die ontwikkelingen naast elkaar legt, ontstaat een beter beeld van de financiële positie van het gemeentelijke grondbedrijf.
Daarmee kwam ook de reserve grondexploitaties in beeld. Winsten uit grondexploitaties verdwijnen binnen de Barendrechtse systematiek niet automatisch in de algemene reserve om vervolgens direct ergens anders aan te kunnen worden uitgegeven. De reserve grondexploitaties heeft onder meer een functie als buffer voor risico’s van lopende en toekomstige ontwikkelingen. Tijdens de avond kwam dan ook de vraag aan de orde wanneer zo’n reserve eigenlijk hoog genoeg is. Daar bestaat niet simpelweg één wettelijk voorgeschreven bedrag voor. Uiteindelijk kan de gemeenteraad daar spelregels voor vaststellen en besluiten over nemen. Maar voordat je kunt bepalen of een reserve te hoog, te laag of passend is, moet je natuurlijk eerst begrijpen welke risico’s ermee moeten worden opgevangen.
Een belangrijk instrument daarbij is het MPG, de Meerjarenprognose Grondexploitaties. Daarin worden de grondexploitaties ieder jaar opnieuw tegen het licht gehouden. Er wordt gekeken welke kosten daadwerkelijk zijn gemaakt, welke grond is verkocht, welke opbrengsten nog worden verwacht en hoe de projecten ervoor staan. Maar ook ontwikkelingen buiten het gemeentehuis hebben invloed. Rente, inflatie en stijgende bouwkosten kunnen een grondexploitatie die vele jaren loopt behoorlijk veranderen.
Tegelijkertijd kunnen besluiten van de gemeenteraad zelf invloed hebben op de financiële uitkomst. Wanneer binnen een ontwikkeling bijvoorbeeld wordt gekozen voor meer of minder woningen, meer groen of een andere inrichting van het gebied, kan dat gevolgen hebben voor zowel de kosten als de opbrengsten. Het MPG is daarmee veel meer dan alleen een verzameling financiële tabellen. Het verbindt wat buiten in Barendrecht wordt ontwikkeld met de financiële werkelijkheid die uiteindelijk in de begroting en jaarrekening terechtkomt.
Stationstuinen was tijdens de avond een mooi voorbeeld van hoe verschillend gebiedsontwikkelingen financieel kunnen zijn. De gemeente heeft daar voor een belangrijk deel een faciliterende rol. Marktpartijen ontwikkelen gronden en met hen worden afspraken gemaakt over bijdragen aan bijvoorbeeld infrastructuur, parkeren en andere voorzieningen. Dat werkt anders dan bij een klassieke grondexploitatie waarbij de gemeente zelf grond bezit, deze ontwikkelt, bouw- en woonrijp maakt en vervolgens verkoopt. Door de ProRail-kavel heeft de gemeente binnen Stationstuinen overigens ook weer zelf een grondpositie gekregen. Ook die positie en het belang van de verdere ontwikkeling en verkoop daarvan kwamen tijdens de bijeenkomst aan de orde.
Dat leidde tot een andere interessante vraag: wanneer is iets eigenlijk een grondexploitatie? Alleen het bezit van een stuk grond is daarvoor niet voldoende. Een gemeente kan bijvoorbeeld een kavel bezitten, plannen voorbereiden en de grond vervolgens verkopen aan een partij die de verdere ontwikkeling voor zijn rekening neemt. Het wordt anders wanneer de gemeente zelf daadwerkelijk een gebied gaat ontwikkelen en kosten maakt voor bijvoorbeeld het verleggen van wegen, het aanbrengen van groen en riolering of het bouw- en woonrijp maken van het gebied. Dan komt een grondexploitatie in beeld.
Ook de kosten van voorzieningen kwamen daarbij ter sprake. Sommige voorzieningen in de openbare ruimte zijn niet uitsluitend voor één afzonderlijke ontwikkeling van belang, maar hebben een bredere functie. Onder voorwaarden kan een deel van dergelijke bovenwijkse voorzieningen worden toegerekend aan een grondexploitatie. Dat betekent echter niet dat alles wat in of rond een nieuwe wijk wordt gebouwd zomaar in de GREX kan worden opgenomen. Een school, sporthal of multifunctioneel centrum kent bijvoorbeeld een andere financiële verwerking. Ook dat onderscheid is van belang wanneer de gemeenteraad wil begrijpen welke kosten wel en niet in een gebiedsontwikkeling zijn opgenomen.
Na al die financiële techniek kwam tijdens de vragenronde misschien wel het meest praktische onderdeel van de avond aan bod: als je als raadslid straks het MPG, de begroting of de jaarrekening voor je hebt, waar moet je dan eigenlijk vooral naar kijken? Deloitte bracht dat terug tot een aantal heel bruikbare vragen.
De eerste is of datgene wat voor een jaar was gepland ook daadwerkelijk is gerealiseerd. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar juist hier kan een cijfer gemakkelijk verkeerd worden uitgelegd. Stel dat voor een jaar €16 miljoen aan werkzaamheden was geraamd en uiteindelijk slechts €10 miljoen is uitgegeven. Op het eerste gezicht lijkt dat misschien gunstig: er is immers €6 miljoen minder uitgegeven. Maar bij een grondexploitatie kan dat juist betekenen dat werkzaamheden niet zijn uitgevoerd en dat een project vertraging heeft opgelopen. Minder uitgeven dan begroot is dus niet automatisch goed nieuws.
Vervolgens moet worden gekeken naar de ontwikkeling van het verwachte eindresultaat. Wordt een eerder verwachte winst kleiner? Loopt een verwacht tekort verder op? Of ontwikkelt een project zich juist gunstiger dan eerder werd gedacht? Het bedrag alleen vertelt vervolgens nog niet genoeg, want daarna komt de belangrijkste vraag: waarom verandert het?
Misschien zijn de bouwkosten gestegen, is de rente veranderd of heeft inflatie invloed gehad. Misschien is grond later verkocht dan gepland of zijn de verwachte opbrengsten gewijzigd. Maar het kan ook zijn dat de gemeenteraad zelf inhoudelijke keuzes heeft gemaakt die financiële gevolgen hebben. Op dat moment zijn cijfers niet meer alleen cijfers. Ze vertellen ook iets over de ontwikkeling van Barendrecht en over de financiële gevolgen van besluiten die eerder zijn genomen.
Dat werd nog duidelijker toen tijdens de vragenronde werd gesproken over de vraag hoeveel verlies op een gebiedsontwikkeling eigenlijk acceptabel is. Daar bestaat geen magische grens voor. Een gemeenteraad kan bewust besluiten dat een ontwikkeling maatschappelijk zo belangrijk is dat de gemeente bereid is daarin te investeren, ook wanneer die ontwikkeling financieel geen winst oplevert. De randvoorwaarde is uiteraard dat de gemeente financieel gezond moet blijven, maar binnen die ruimte is het uiteindelijk ook een politieke afweging wat een ontwikkeling ons waard is.
En precies daar zit voor mij de waarde van zo’n bijeenkomst. De gemeenteraad hoeft niet alleen te weten dát een bedrag verandert, maar moet kunnen doorvragen naar het verhaal erachter. Als een verwacht tekort stijgt, waardoor komt dat dan? Als miljoenen minder worden uitgegeven dan gepland, hebben we dan werkelijk geld over of loopt de uitvoering achter? Als winst wordt genomen, waar komt die vandaan en wat gebeurt ermee? En als de financiële verwachting van een gebied verandert, komt dat door economische ontwikkelingen, vertraging of door keuzes die we als gemeente zelf hebben gemaakt?
Achter iedere grondexploitatie zit uiteindelijk een stukje Barendrecht dat wordt gebouwd, veranderd of opnieuw ingericht. Achter de tabellen en financiële begrippen gaan woningen, wegen, groen, riolering, voorzieningen en keuzes over de toekomst van onze gemeente schuil. Juist daarom was deze bijeenkomst oriënterend van karakter. Er lag niet één afzonderlijke grondexploitatie ter besluitvorming voor. Het doel was om de kennis van de commissie te verdiepen, zodat de gemeenteraad bij toekomstige begrotingen, jaarrekeningen, het MPG en voorstellen over gebiedsontwikkeling beter kan beoordelen wat er achter de cijfers gebeurt.
Grondexploitaties behoren zonder twijfel tot de ingewikkeldere onderdelen van de gemeentefinanciën. Maar wanneer je alle technische begrippen terugbrengt tot de kern, gaat het uiteindelijk om een heel begrijpelijke vraag: wat willen we met Barendrecht, wat investeren we daarin, welke financiële risico’s nemen we, hoe ontwikkelt dat zich onderweg en krijgen we uiteindelijk wat we met elkaar hebben afgesproken?
Daar moet de gemeenteraad zicht op houden.
Dank aan Deloitte voor het inzichtelijk maken van deze materie, aan het college voor de toelichting en aan de commissieleden voor hun vragen en bijdrage aan deze inhoudelijke avond.
De vergadering kunt u terugbeluisteren via: https://barendrecht.raadsinformatie.nl/vergadering/1450267