Jeugdparticipatie door samenwerking met scholen
Veel gemeenten willen kinderen en jongeren betrekken bij beleid en besluiten die hen raken. Tegelijkertijd zoeken scholen naar manieren om burgerschapsonderwijs betekenisvol en praktijkgericht vorm te geven. Tijdens een bijeenkomst van UNICEF vanuit het Child Friendly Cities Initiative (CFCI) stond daarom de vraag centraal hoe gemeenten en scholen samen kunnen werken om kinderen en jongeren daadwerkelijk bij beleid te betrekken.
Die samenwerking is belangrijk, omdat scholen een plek zijn waar vrijwel alle kinderen en jongeren worden bereikt. Jeugdparticipatie hoeft daardoor niet beperkt te blijven tot een kinderraad, jongerenraad of de groep jongeren die zichzelf gemakkelijk aanmeldt om mee te praten. Via scholen kunnen gemeenten juist ook kinderen en jongeren bereiken die minder snel uit zichzelf hun mening geven, van verschillende onderwijsniveaus en met verschillende achtergronden.
Het Kinderrechtenverdrag vormt daarvoor een belangrijke basis. Kinderen hebben het recht om hun mening te geven over zaken die hen aangaan en volwassenen moeten daar passend gewicht aan geven. Dat betekent niet dat iedere wens van een kind moet worden uitgevoerd, maar wel dat kinderen serieus worden genomen en dat zij horen wat er met hun inbreng is gedaan. Daarnaast kunnen kinderen alleen betekenisvol participeren wanneer zij begrijpen waar besluiten over gaan en welke afwegingen daarbij een rol spelen.
Tijdens de bijeenkomst werd vanuit Expertisepunt Burgerschap de verbinding gelegd met het burgerschapsonderwijs. Scholen hebben de opdracht om leerlingen kennis en vaardigheden mee te geven die nodig zijn om deel te nemen aan een democratische samenleving. Daarbij gaat het niet alleen om weten hoe onze democratische rechtsstaat werkt, maar ook om daadwerkelijk oefenen met inspraak, het vormen en uitspreken van een mening, omgaan met verschillende standpunten en ervaren hoe besluitvorming werkt.
Juist daar liggen kansen voor samenwerking met gemeenten. Een gemeente neemt voortdurend besluiten over onderwerpen die ook kinderen en jongeren raken. Denk aan hun buurt, veiligheid, verkeer, groen, armoede, voorzieningen, gezondheid en mogelijkheden om elkaar te ontmoeten. Door zulke lokale vraagstukken te verbinden aan het onderwijs, wordt burgerschap veel concreter. Jongeren leren dan niet alleen uit een boek hoe democratische besluitvorming werkt, maar kunnen ervaren hoe zij zelf invloed kunnen uitoefenen op hun leefomgeving.
Daarbij is het belangrijk dat een bezoek aan het gemeentehuis, een debat of een eenmalig participatieproject niet op zichzelf blijft staan. Binnen het burgerschapsonderwijs wordt juist gewerkt aan een doelgerichte en samenhangende aanpak. Als leerlingen bijvoorbeeld meedenken over een schoolplein, hun wijk of een gemeentelijk vraagstuk, moet duidelijk zijn wat zij daarvan leren en hoe dat aansluit bij wat zij daarvoor en daarna op school doen.
De bijdrage vanuit Lelystad liet vervolgens zien hoe zo’n samenwerking in de praktijk verschillende vormen kan krijgen. Interessant daarbij was dat jongeren niet automatisch zitten te wachten op de traditionele vorm van een jongerenraad met vaste vergadermomenten. Dat vraagt van een gemeente dat zij niet eerst een participatievorm bedenkt en daarna jongeren probeert te vinden die daarbij passen, maar kijkt naar manieren van participeren die aansluiten bij verschillende groepen kinderen en jongeren.
Een voorbeeld is een kinderideeënmarkt, waar kinderen hun ideeën kunnen presenteren aan raadsleden. Er is daarbij ook ruimte om ideeën daadwerkelijk verder te brengen. Kinderen maken zo kennis met het politieke proces en kunnen zien hoe een idee uiteindelijk wordt besproken en hoe daarover een besluit wordt genomen.
Ook wordt gewerkt met kinderwijkraden waarin kinderen uit groep 7 en 8 kunnen meedenken over hun buurt en leefomgeving. Zij gaan daarbij in gesprek met bestuurders en raadsleden over onderwerpen die zij zelf belangrijk vinden. Daarmee komt de stem van kinderen niet pas in beeld wanneer een besluit al bijna genomen is, maar kan hun perspectief eerder onderdeel worden van het gesprek.
Een andere aanpak is om het gemeentehuis bewust open te stellen voor scholen en tegelijkertijd als gemeente zelf naar scholen toe te gaan. Met jongeren uit onder meer het vmbo, mbo en praktijkonderwijs kan bijvoorbeeld worden gewerkt aan concrete beleidsvragen. Jongeren krijgen informatie over het onderwerp, kunnen deskundigen spreken en onderzoeken vervolgens vanuit hun eigen perspectief wat volgens hen anders of beter kan. Hun adviezen worden daarna aan de gemeente aangeboden.
Daarmee is het proces echter niet klaar. Een belangrijk onderdeel van betekenisvolle jeugdparticipatie is de terugkoppeling. Als kinderen en jongeren worden gevraagd om tijd te investeren, hun ervaringen te delen en voorstellen te bedenken, moeten zij ook horen wat daarmee gebeurt. Een advies hoeft niet altijd te worden overgenomen, maar wanneer iets niet mogelijk is, moet ook worden uitgelegd waarom.
Soms kan jeugdparticipatie juist heel eenvoudig worden georganiseerd. Tijdens de bijeenkomst werd bijvoorbeeld verteld over een UNICEF-brievenbus die op een school kan worden geplaatst. Leerlingen kunnen via lessen of creatieve opdrachten brieven schrijven aan de gemeente over onderwerpen die hen bezighouden. De brieven worden vervolgens opgehaald en vanuit de gemeente wordt daarop gereageerd. Zo ontstaat een directe verbinding tussen wat kinderen op school bespreken en wat binnen de gemeente speelt.
Een ander belangrijk punt uit de bijeenkomst was dat goede jeugdparticipatie niet per definitie een groot budget vraagt. Veel kan worden bereikt door bestaande mogelijkheden beter met elkaar te verbinden. Scholen, gemeenten, jongerenwerk, maatschappelijke organisaties en andere betrokkenen beschikken allemaal over kennis, contacten en mogelijkheden. De winst zit vaak in het bij elkaar brengen daarvan.
Vanuit mijn eigen ervaring als gastdocent kinderrechten heb ik tijdens de bijeenkomst aandacht gevraagd voor de rol die UNICEF-vrijwilligers en gastdocenten hierin kunnen spelen. Door het hele land zijn vrijwilligers actief die gastlessen over kinderrechten kunnen verzorgen. Zo’n gastles kan ook een vertrekpunt zijn om daarna met kinderen in gesprek te gaan over een concreet vraagstuk in hun eigen gemeente. Daarmee wordt het Kinderrechtenverdrag niet iets abstracts, maar wordt zichtbaar wat kinderrechten betekenen in de eigen school, buurt en gemeente.
Tijdens de bijeenkomst werd daarnaast een handreiking besproken die gemeenten en scholen ondersteunt bij het verbinden van jeugdparticipatie en burgerschapsonderwijs. Het uitgangspunt daarbij is niet dat iedere gemeente of school op dezelfde manier moet werken. Juist omdat scholen, gemeenten en lokale omstandigheden verschillen, gaat het om praktische handvatten waarmee lokaal een passende aanpak kan worden ontwikkeld.
Voor mij bevestigde deze bijeenkomst vooral hoeveel kansen er liggen wanneer gemeenten en scholen elkaar beter weten te vinden. Scholen werken al aan burgerschap en gemeenten nemen dagelijks besluiten die de leefwereld van kinderen en jongeren raken. Die twee werelden hoeven niet naast elkaar te bestaan.
Jeugdparticipatie gaat uiteindelijk ook niet alleen over de vraag of kinderen en jongeren ergens hun mening mogen geven. Het gaat erom wie je bereikt, wanneer je hen betrekt, hoeveel ruimte er werkelijk is om invloed uit te oefenen en vooral wat je daarna met hun inbreng doet. Als gemeenten en scholen daarin structureel samenwerken, kan de stem van kinderen en jongeren een vanzelfsprekender onderdeel worden van lokale besluitvorming.